Strikt genomen was er niet zoveel aan de hand toen China vorig jaar besloot om de export van zeldzame aardmetalen te beperken. Ondanks hun naam zijn ze niet zeldzaam. Paniek voor niks, zou je zeggen, maar toch niet helemaal. Grondstoffen – niet alleen van zeldzame aardmetalen – zullen de komende decennia duurder worden.

 

Zeldzame aardmetalen  zijn wel lastig te winnen en daarom zijn in de afgelopen decennia vele mijnen gesloten. Behalve in China waar arbeid goedkoop is en milieu-eisen vooral symbolisch zijn. Inmiddels worden her en der dan ook initiatieven genomen om oude mijnen te heropenen en nieuwe mijnen te starten.

 

Omdat de makkelijk winbare voorraden grotendeels zijn benut, moeten mijnbouwbedrijven naar steeds vaker naar onherbergzame (Noordpool) en/of moeilijke toegankelijke plaatsen (diepzee) uitwijken. En omdat de gehaltes lager worden is er ook meer water en meer energie nodig per ton gewonnen en verwerkte erts.

Er dreigt dus wel degelijk schaarste aan grondstoffen. Niet zozeer fysieke schaarste als wel economische en geopolitieke. De vraag is hoe we daar creatief mee om kunnen gaan. In grote lijnen staan daarvoor drie wegen open.

 

De eerste weg is inzetten op een sociaal en ecologisch verantwoorde mijnbouw. Naast technologische innovatie (bijvoorbeeld op het gebied van de diepzeemijnbouw) kunnen we  grondstofproducerende landen ondersteunen met kennis en ervaring op het gebied van waterbeheer. Veertig jaar ontwikkelingssamenwerking heeft ons ook ervaring opgeleverd met het opbouwen van ‘soft infrastructures’, zoals een kadaster.

 

De tweede weg is het sluiten van kringlopen. Hoewel er veel innovatieve ontwikkelingen zijn op het gebied van reduce, re-use, recycle, replace en redesign, blijken veel ervan te stranden op gebrek aan regie in de keten van wieg tot wieg (cradle-to-cradle).

 

De overheid kan hier een rol spelen in het bij elkaar brengen van de verschillende partijen. Een voorbeeld is het recentelijk ondertekende Ketenakkoord Fosfaat, waarbij 20 partijen betrokken zijn.

 

De derde en laatste weg sluit hierop aan, maar gaat vooral in de richting van het ontwikkelen van nieuwe materialen of materialen met nieuwe eigenschappen.

 

‘Groene grondstoffen’ voor de ‘biobased’ economie, zoals kunststof uit plantenmateriaal. Maar ook de inzet van nanotechnologie voor het creëren van de gewenste functies met minimaal gebruik van dure en/of zeldzame grondstoffen.

 

Schaarste aan grondstoffen is van alle tijden. In het jaar 200 n.Chr. bijvoorbeeld werden er dure juwelen gemaakt uit steenkool, wat toen als uiterst schaars gold.

 

In het verleden werd dreigende schaarste het hoofd geboden door slimmere exploratie- en productietechnieken. In onze tijd kunnen we de gereedschapskist uitbreiden met technologie voor hergebruik en voor het benutten van biologische grondstoffen en nanogestructureerde materialen. Alleszins reden om creatief om te gaan met schaarste.

 

Verschenen in Technisch Weekblad nr. 45, 12 november 2011